Mózg nie rozwija się w izolacji.
Rozwój układu nerwowego rozpoczyna się jeszcze przed narodzinami i intensywnie
postępuje w pierwszych latach życia. Mózg dziecka nie tylko dojrzewa, ale również
nieustannie uczy się poprzez kontakt z otoczeniem.
Każda nowa czynność, doświadczenie i interakcja dostarczają mu informacji, które pomagają budować i wzmacniać połączenia między komórkami nerwowymi. Ogromne znaczenie mają codzienne sytuacje: sięganie po zabawkę, próby samodzielnego wstawania, pokonywanie przeszkód czy zabawa z rodzicem.
To właśnie poprzez aktywne doświadczanie świata dziecko rozwija umiejętności ruchowe,
poznawcze i społeczne. Zdolność mózgu do zmieniania się pod wpływem doświadczeń
nazywamy neuroplastycznością. Dzięki niej dziecko może zdobywać nowe umiejętności,
doskonalić już opanowane czynności i stopniowo dostosowywać swoje reakcje do wymagań
otoczenia.
Ruch to informacja dla mózgu.
Każdy ruch dostarcza układowi nerwowemu informacji o ciele i otaczającym świecie.
Podczas biegania, skakania, wspinania się czy utrzymywania równowagi mózg musi odbierać,
interpretować i integrować informacje pochodzące z różnych zmysłów. Szczególnie istotne są
trzy układy sensoryczne:
● Układ przedsionkowy — informuje o ruchach głowy i jej położeniu względem
grawitacji. Wspiera równowagę, stabilizację wzroku oraz kontrolę postawy.
● Układ proprioceptywny — dostarcza informacji o położeniu ciała i napięciu mięśni.
Pomaga odpowiednio dawkować siłę, planować ruchy i koordynować pracę
poszczególnych części ciała.
● Układ dotykowy — pomaga rozpoznawać właściwości przedmiotów, odbierać
bodźce z powierzchni ciała i budować świadomość własnego ciała
Informacje z tych układów współpracują ze wzrokiem, słuchem i innymi procesami
sensorycznymi. Dzięki temu dziecko stopniowo lepiej orientuje się w przestrzeni, kontroluje
ruchy i wykonuje coraz bardziej złożone czynności. Dlatego tak ważne jest, aby miało
możliwość doświadczać różnych pozycji, rodzajów ruchu, faktur i bezpiecznych wyzwań
dostosowanych do swojego wieku.
Od doświadczenia do umiejętności.
Dziecko nie uczy się nowych umiejętności wyłącznie poprzez obserwowanie
dorosłych i słuchanie instrukcji. Dużą rolę odgrywa samodzielne działanie. Kiedy maluch
próbuje wejść na niewielkie wzniesienie, przenieść przedmiot czy przejść po nierównym
podłożu, musi ocenić sytuację, zaplanować ruch i dostosować go do efektu. Jeśli próba się nie
powiedzie, może zmienić strategię i spróbować ponownie.
Takie doświadczenia wspierają rozwój koordynacji, planowania ruchowego, orientacji
przestrzennej oraz rozwiązywania problemów. Dziecko uczy się także oceniać własne
możliwości i stopniowo zwiększa swoją samodzielność. Najlepsza zabawa to nie zawsze ta,
w której wszystko przebiega idealnie. Warto pozwolić dziecku próbować, popełniać błędy i
szukać własnych rozwiązań, zamiast nieustannie pokazywać mu jedyny właściwy sposób
wykonania zadania.
Ruch a emocje i uwaga.
Rozwój ruchowy wiąże się również z funkcjonowaniem emocjonalnym i
poznawczym. Badania wskazują, że regularna aktywność fizyczna może wspierać uwagę,
funkcje wykonawcze, sen i samopoczucie. Dziecko, które przez dłuższy czas siedziało w
jednym miejscu, może potrzebować zmiany aktywności. Bieganie, taniec, zabawa z piłką czy
krótki spacer dają okazję do ruchu i mogą pomóc mu wrócić do kolejnego zadania z większą
gotowością. Warto pamiętać, że potrzeba ruchu nie zawsze oznacza nieposłuszeństwo. U
małych dzieci zdolność regulowania pobudzenia i kontrolowania impulsów nadal się rozwija.
Potrzebują one wsparcia dorosłych, przewidywalnego otoczenia, odpoczynku i możliwości
aktywnego działania. Nie oznacza to jednak, że każde dziecko, które się wierci lub ma
trudności z koncentracją, potrzebuje po prostu więcej ruchu. Jeśli trudności są nasilone,
utrzymują się i wpływają na codzienne funkcjonowanie, warto przyjrzeć się im szerzej.
Czego potrzebuje dziecko na kolejnych etapach rozwoju?
Potrzeby ruchowe zmieniają się wraz z wiekiem, ale na każdym etapie ważne są
możliwości aktywnego poznawania otoczenia.
Niemowlę potrzebuje bezpiecznej przestrzeni na podłodze, możliwości swobodnego
poruszania kończynami, sięgania po przedmioty i stopniowego odkrywania kolejnych pozycji.
Warto umożliwiać mu ruch dostosowany do aktualnych możliwości, bez przyspieszania
rozwoju na siłę.
Małe dziecko uczy się poprzez przemieszczanie, noszenie, pchanie, ciągnięcie, wspinanie się
i manipulowanie przedmiotami. Codzienna eksploracja wspiera rozwój równowagi,
koordynacji, samodzielności i orientacji w przestrzeni.
Przedszkolak potrzebuje różnorodnych wyzwań: biegania, skakania, wspinania, zabaw z
piłką, tańca oraz aktywności angażujących obie strony ciała. Ważne są zarówno swobodna
zabawa, jak i okazje do rozwijania bardziej złożonych umiejętności.
Każde dziecko rozwija się we własnym tempie. Celem nie jest jak najszybsze
osiąganie kolejnych umiejętności, lecz zapewnienie warunków, w których może bezpiecznie
ćwiczyć, odkrywać i rozwijać swoje możliwości.
Jak wspierać rozwój układu nerwowego na co dzień?
Wspieranie rozwoju nie wymaga specjalistycznego sprzętu ani organizowania
codziennych treningów. Wiele wartościowych doświadczeń można zapewnić podczas
zwykłych aktywności.
● Zachęcaj do swobodnej zabawy. Poduszki, tunele, kartony, piłki czy bezpieczne
przeszkody mogą stać się okazją do ćwiczenia koordynacji, planowania ruchu i
równowagi.
● Spędzajcie czas na zewnątrz. Spacery po różnych nawierzchniach, zabawy na placu
zabaw i kontakt z naturą dostarczają różnorodnych doświadczeń sensorycznych i
ruchowych.
● Angażuj dziecko w codzienne czynności. Odkładanie zabawek, przenoszenie lekkich
przedmiotów, pomoc w prostych obowiązkach czy wspólne przygotowywanie
posiłków rozwijają samodzielność i koordynację.
● Ograniczaj długie okresy bezruchu. Przeplataj spokojne aktywności okazjami do
ruchu, odpowiednio do wieku i potrzeb dziecka.
● Pozwalaj na samodzielne próby. Nie wyręczaj dziecka w każdej czynności. Daj mu
czas na eksperymentowanie, pod warunkiem że zadanie jest bezpieczne.
● Dbaj o podstawy rozwoju. Sen, odpowiednie odżywianie, bliskie relacje i poczucie
bezpieczeństwa są równie ważne jak aktywność fizyczna.
Kiedy warto skonsultować rozwój dziecka?
Każde dziecko rozwija się indywidualnie, jednak warto zwrócić uwagę na
utrzymujące się trudności w osiąganiu umiejętności ruchowych, wyraźną asymetrię ruchów,
częste utraty równowagi nieadekwatne do wieku, trudności z koordynacją lub unikanie wielu
codziennych aktywności z powodu wyraźnego dyskomfortu. Niepokój może budzić również
utrata wcześniej nabytych umiejętności — w takiej sytuacji należy skontaktować się ze
specjalistą bez zwlekania. Pierwszym krokiem może być rozmowa z pediatrą, który oceni
rozwój dziecka i w razie potrzeby zaleci dalszą diagnostykę np. konsultację psychologiczną. Warto pamiętać, że pojedyncza trudność nie przesądza o zaburzeniu rozwoju.
Najważniejsze jest spojrzenie na całokształt funkcjonowania dziecka: jego możliwości, potrzeby i codzienne trudności.
W naszej poradni przeprowadzamy kompleksową, wielospecjalistyczną ocenę funkcjonowania dziecka, uwzględniającą jego rozwój psychologiczny, emocjonalny, społeczny, poznawczy, komunikacyjny oraz sensoryczny. Dzięki współpracy wielu specjalistów możemy spojrzeć na potrzeby dziecka z różnych perspektyw, określić obszary wymagające wsparcia oraz zaplanować indywidualnie dopasowane oddziaływania terapeutyczne.
Autor: Agata Sponda, Terapueta SI, pedagog specjalny w Poradni Terapeutycznej ALParys.
Dodaj komentarz
Komentarze